In het kort
- Getij is het rijzen en dalen van het water. Getijstroom is de horizontale beweging ervan: vloed naar het land toe, eb ervan af.
- Kentering is de korte pauze waarin de stroom keert. In zeegaten, baaien en riviermondingen komt die vaak een uur of meer na hoog- of laagwater.
- Lees de tijden van kentering uit een getijstroomvoorspelling, nooit uit een getijtafel.
- Tussen twee kenteringen bouwt de stroom snel op: ongeveer de helft van zijn maximum na het eerste uur en negen tiende na het tweede.
Getij en getijstroom zijn twee verschillende dingen
Het getij is verticaal. Het is het rijzen en dalen van het zeeoppervlak, gemeten als hoogte boven het reductievlak van de kaart, en een getijtafel geeft je de tijden en hoogtes van hoog- en laagwater. De getijstroom is horizontaal. Het is het water dat in en uit stroomt om dat rijzen en dalen mogelijk te maken, gemeten als snelheid in knopen en een richting.
De twee hangen samen, maar pieken niet tegelijk, en het verband verschilt van plek tot plek. Aan een open kust loopt de stroom soms het hardst rond hoogwater. In de monding van een baai loopt hij misschien het hardst halverwege hoog- en laagwater. Daarom kan een getijtafel, hoe nauwkeurig ook, je niet vertellen wanneer de stroom keert.
Vloed, eb en kentering
De vloed is de stroom die met het rijzende getij binnenkomt, naar de kust toe of een riviermonding op. De eb is de stroom die naar buiten gaat, van de kust af of de riviermonding af. Kentering is de periode rond het keren, als de stroom zwak of nul is. Een voorspelling benoemt die meestal naar wat erop volgt: kentering voor de eb, als de vloed klaar is, en kentering voor de vloed, na de eb.
Kentering is een moment, geen periode. In een geul met sterke getijstroom zit de stroom misschien maar twintig of dertig minuten onder een halve knoop voordat de nieuwe stroom begint op te bouwen. Op sommige plekken stopt de stroom helemaal nooit: hij neemt af, draait rond en trekt weer aan, en de voorspellingstabellen van NOAA tonen dan een minimale stroom in plaats van een kentering.
Waarom kentering geen hoogwater is
Denk aan een baai die met een smal zeegat aan zee vastzit. Buiten bereikt het getij hoogwater en begint te vallen. Binnen staat de baai nog lager dan de zee, omdat het zeegat het water maar zo snel kan doorlaten. Dus blijft er na hoogwater buiten water naar binnen stromen, tot de niveaus gelijk zijn. Pas dan keert de stroom. De kentering voor de eb in het zeegat komt na hoogwater aan de kust, en die vertraging kan een uur zijn, twee uur of meer.
Bij laagwater gebeurt hetzelfde omgekeerd, en het gebeurt overal in riviermondingen, zeearmen en lange geulen. Langs open kusten gedraagt het getij zich meer als een golf die langs de kust trekt, en kan de stroom dichter bij halftij keren. Geen van beide is ongewoon. Allebei zijn ze een reden om de stroomvoorspelling te lezen voor de precieze plek waar je bent.
- 1Hoogwater buiten het zeegat, 03:00.
- 2Kentering voor de eb, een uur na hoogwater. De vloed liep al die tijd naar binnen terwijl het getij al viel.
- 3Maximale ebstroom, ongeveer drie uur na de kentering.
- 4Laagwater buiten, rond 09:15.
- 5Kentering voor de vloed, een uur na laagwater.
- 6Maximale vloedstroom.
Een stroomvoorspelling lezen
In Amerikaanse wateren publiceert NOAA getijstroomvoorspellingen voor duizenden stations. Elke dag staan de tijden van kentering en van maximale vloed- en ebstroom erin, met de snelheid bij elk maximum. De kop geeft de vloedrichting en de ebrichting in graden ware koers, zodat je weet welke kant het water op gaat. Vloedsnelheden zijn positief en ebsnelheden negatief, dus een regel met min 2,8 is een ebstroom van 2,8 knopen.
| Tijd | Moment | Snelheid |
|---|---|---|
| 02:18 | Kentering, voor de eb | |
| 05:31 | Maximale ebstroom | -2,8 kn |
| 08:47 | Kentering, voor de vloed | |
| 11:52 | Maximale vloedstroom | +2,4 kn |
| 14:40 | Kentering, voor de eb | |
| 17:58 | Maximale ebstroom | -3,1 kn |
NOAA-stations zijn er in twee soorten. Harmonische stations hebben hun eigen lange meetreeks en worden direct voorspeld. Secundaire stations worden voorspeld vanuit een harmonisch station in de buurt, met correcties op de tijden en snelheden. Met beide kun je prima plannen; de secundaire zijn wat grover, dus houd marge rond hun tijden van kentering.
In het Verenigd Koninkrijk en een groot deel van Europa wordt de getijstroom anders gepubliceerd. Een stroomatlas heeft één kaartje voor elk uur van zes uur voor tot zes uur na hoogwater in een standaardhaven, zoals Dover, met pijlen en snelheden voor springtij en doodtij. Getijstroomruiten op de kaart doen hetzelfde voor losse punten: een tabel bij elke ruit geeft de richting in graden waar en de snelheid bij springtij en doodtij voor elk uur ten opzichte van hoogwater in de standaardhaven. Bepaal waar het getijverschil van vandaag tussen doodtij en springtij ligt en interpoleer de snelheid.
Vuistregels voor de uren ertussen
Voorspellingen geven je de kenteringen en de pieken. Voor de uren daartussen vullen twee oude regels het gat. Ze beschrijven verschillende dingen, dus houd ze uit elkaar.
De 50/90-regel gaat over stroom. Vanaf de kentering haalt de stroom na één uur ongeveer de helft van zijn maximale snelheid, na twee uur ongeveer negen tiende, en rond drie uur zijn maximum. Daarna neemt hij in dezelfde stappen af tot de volgende kentering. Met 6 uur tussen twee kenteringen en een maximum van 3 knopen is dat 1,5 knoop na het eerste uur, 2,7 na het tweede, en 3 op de piek.
- 1Kentering: de stroom keert.
- 2Na één uur loopt de stroom al op halve kracht.
- 3Maximum, rond het midden van de cyclus.
- 4De volgende kentering, ongeveer zes uur na de vorige.
De twaalfdenregel gaat over hoogte. In de zes uur van laag- naar hoogwater rijst het getij één twaalfde van het getijverschil in het eerste uur, twee twaalfde in het tweede, drie in het derde en vierde, twee in het vijfde en één in het zesde. Hij telt vanaf hoog- of laagwater, terwijl de 50/90-regel vanaf de kentering telt, en in een zeegat waar de kentering achter het getij aanloopt vallen die twee niet samen.
| Uur | Hoogteverandering in dat uur, geteld vanaf hoog- of laagwater | Stroom aan het eind van dat uur, geteld vanaf de kentering |
|---|---|---|
| 1 | 1/12 van het getijverschil | 50% van het maximum |
| 2 | 2/12 | 90% |
| 3 | 3/12 | 100% |
| 4 | 3/12 | 90% |
| 5 | 2/12 | 50% |
| 6 | 1/12 | Kentering |
Springtij en doodtij veranderen de omvang van alles. Springtij komt een dag of twee na nieuwe en volle maan, met het grootste getijverschil en de sterkste stroom. Doodtij komt rond het eerste en laatste kwartier, met het kleinste getijverschil en de zwakste stroom. Een kaap waar bij springtij 4 knopen staat, haalt bij doodtij misschien 2, en dat kan van een lastige getijpoort een makkelijke maken. Stroomvoorspellingen hebben dit al verwerkt; bij atlassen en ruiten interpoleer je tussen de snelheden bij springtij en doodtij.
De kentering gebruiken, en zet en drift uitrekenen
Kentering is het makkelijkste moment om een drempel over te steken, een zeegat in te lopen, een smalle doorgang te nemen of een kaap met een stroomversnelling te ronden. De zee gaat liggen, sturen is makkelijk en de boot gaat waar je hem op richt. Mik erop iets voor de kentering aan te komen in plaats van erna: ben je vroeg, dan neemt de stroom af, en ben je laat, dan bouwt hij op tegen of dwars op je koers.
Haal je de kentering niet, reken dan uit wat de stroom met je doet. De zet is de richting waarin de stroom je duwt, en de drift is zijn snelheid. Over een bekende tijd is de afstand die je opzij wordt gezet de drift maal de tijd.
Een geul oversteken bij vloedstroom
Je moet een geul van 2 zeemijl oversteken met 5 knopen, recht over. Het stroomstation toont een vloedstroom van 1,5 knoop langs de geul op het moment dat je oversteekt. De oversteek duurt 24 minuten, 0,4 uur, dus de vloed zet je 1,5 maal 0,4, oftewel 0,6 mijl de geul in.
Om recht tegenover je vertrekpunt uit te komen, stuur je stroomopwaarts. Ongeveer 17 graden de stroom in sturen heft de drift op, ten koste van een iets tragere oversteek. Steek een uur eerder over, rond de kentering, en de drift is bijna niets. Een uur na de kentering loopt de vloed volgens de 50/90-regel ongeveer 0,75 knoop en is de drift ongeveer 0,3 mijl.
Wind doet er net zo veel toe als de stroom. Een stroom tegen de wind in maakt de zee steiler, dus de uren rond maximale stroom met wind uit de tegenovergestelde richting zijn de uren om te vermijden. Onze gids over wind tegen stroom legt uit hoeveel stroom daarvoor nodig is.
